|
توُرلوُ دوشونجه لر گونتای گنجآلپ اینسان حیاتی 3 حیصه دن عیبارتدیر. بو 3 حیصه نین دیشیندا هئچ بیر شئی یوخ: 1. ایش حیاتی 2. عایله حیاتی 3. سوسیال حیات. بو حیصه لر شرقله آوروپادا دوُزوَُم (düzüm- نیظام بندی) اعتیبارییلا فرقله نیرلر. شرق کولتورونده قادینین تاریخی، سوسیال و کولتورَل آزادلیغی اولمادیغی اوچون نلر اولور؟ کاریئرا ائرککلره خاصدیر. اؤنجه ائرکک مرکزلی بیر عایله قورولور سونرا علمی، ایجتیماعی کاریئرا اولوشدورولور. آوروپادا اؤنجه سوسیال کاریئرا اولوشدورولور سونرا عایله حیاتی قورولور. قورولان عاییله ده قادینین و ائرکگین ایجتیماعی و ایش حیاتی ایله اویغونلوق تشکیل ائدیر. ماددی باخیمدان بیری نین دیگرینه باغلی اولماماسی قادینا آیریجا فورصتلر یاراتمیش اولور. آوروپادا قادینین ذهنینه، شخصییتینه وورولان زنجیرلر ده قیریلدیغی اوچون کاریئرا اولوشدورما اینسان (قادین- کیشی) مرکزلیدیر، ائرکک مرکزلی دئییلدیر. اؤزللیکله علمی و ایقتیصادی کاریئرانین اولوشوموندان سونرا عایله سیستئمینده قادینین کیشییه آسیلیلیغی یوخدور. هر ایکی جینس ایقتیصادی اؤزگورلوکدن برخورداردیر. او کی، قالدی ایجتیماعی حیاتا... بورادا سورون وار... یعنی سوسیال حیاتین دوزو (dozu) و درجه سی کاراکتئرلره گؤره دَییشکندیر... پاسسینونئر (انرژیلی) شخصلرین چالیشمالاری و ایدئآللاری توپلومو ایلگیلندیرن سورونلار اولمور عادتن...تاریخی ایلگیلندیریر، مدنییت و دوشونجه تاریخینی...توپلومدا ایسه دوشونجه سیز، هیجانسیز موحافیظه کارانه حیاتا مئیل اولدوغو اوچون سوسیال حیات ان چوخ داها اؤنجه دن مؤوجود اولان دَیرلر اساسیندا یئرییب گئدیر... مؤوجود سوسیال ایلیشکیلردن راضی اولمایان فرقلی کاراکتئره صاحیب اولان اینسانلار عادتن عایله یاشاملاریندا مووففق اولمورلار... ندن؟ چونکو اونلار ایدئاللارینی عایله ایچینده ده گئرچکلشدیرمک ایسته ییر و باشارمیرلار...سانکی هئچ بیر زامان دا باشاریلمامیشدیر....چونکو هر دؤورده عایله مؤوجود ایجتیماعی یاپی نین بیر پارچاسی اولموشدور. فردین مؤوجود ایجتیماعی یاپینی دَییشدیرمه سی ایسه اؤز حیاتی چرچیوه سینه سیغمیر...فردلرین اوزون وعده لی ایدئاللارینی اؤزلری یاشایامازلار، باشقا نسیللر گلیب یاشار... هله ایراندا اولدوغوم زامان چوخ ساده و ایبتیدایی ایستکلرله قورولان، آنجاق موتلو عایله لره غیبطه ائدردیم... عینی سؤزو فینلاندییادا ایدئالیست و بوشانمیش دول بیر قادیندان ائشیتدیم. دئییر کی، "چئوره مده او قدر چوخ بسیط شئیلرله موتلو اولان اینسانلار گؤرورم کی... آنجاق او موتلولوغو قبول ائتمیرم... منیم قبول ائتمه مه ییمین نه آنلامی وار... اونلار موتلو." بو تضاد بلکه ده تکامولون دیالئکتیگیدیر. یعنی شوبهه اولمازسا تکامول اولماز، شوبهه اولاندا دا موتلولوق اولماز. موتلولوغو حیاتدا دئییل، دوشونجه لرده، نظرییه لرده آرایان، داورانیشلاردا دئییل، بیلگیلرده موتلولوق آرایان موتلو اولا بیلمیر. چونکو بو نؤوع موتلولوق آنلاییشی عایله چرچیوه سینی آشان کونولاردیر. موتلولوق فئنومئنینی 3 ائتکه نین بیرلیگی کیمی آنلایانلار وار: بیلگی، داورانیش، ایدئیا. بونلار بیر بوتون تشکیل ائده بیلمیر. ائتدیگینده ده زامانین و مؤوجود دَیرلرین اؤته سینه یوکسلیر اینسان، یعنی هارا؟ هارادیر او دَیرلرین اؤته سی؟ او دَیرلرین اؤته سی یالنیزلیقدیر. اینسان اؤزو ده بیلمه دن بوتون جیدی آراشدیرمالاری ایله اؤزونو یالنیزلیغا دوغرو سوروکله ییر، تکلییه دوغرو. یالنیزلیق اصلینده بیر یازقی (عاقیبت)... عادی اینساندان توتموش ایدئالیستلره قدر هر کس یالنیزلیغا دوغرو حرکت ائدیر. اینسان اؤلرکن ده یالنیز اؤلور. اؤلوم هر فردین اؤز تجروبه سی، پایلاشیلمایان تجروبه سیدیر، هر هر کسین تک باشینا دئنه یه جگی حادیثه. اؤلوم دویغوسونو کیمسه ایله پایلاشماق مومکون دئییل. بئله بیر فیکیر وار کی، اینسان یالنیزجاسینا اؤلدویو زامان، آنجاق اونو دونیایا گتیره نی دوشونور: آنا. (منیم بؤیوک قارداشیم گؤزلریمین قاباغیندا اؤلدو. سون نفسینی چکرکن اؤزو ده بیلمه دن آنامین قوجاغینا سوروکله نیردی. آنام قارداشیمین سؤنموش گؤزلرینی قاپادیقدان سونرا آغلاماغا باشلادی). سورعتلی آختاریش اصلینده اورایا (یالنیزلیغا) تئز چاتماق اوچون بیر تلاشدیر. ایشته اورادا هر کسین اؤز کشفی وار. آنجاق جمعییتین نورملاریندان خوشلانمایانلار داها سورعتله یالنیزلاشیرلار. هر دئویرده میللتلرین ایچینده بللی بیر هئیجان دالغالانیر. بو گون میللییتچیلیک اولاراق تانیملانان دالغا 20-30 ایل اؤنجه کوممونیزم آدی ایله بیزیم توپلومدا دالغالانیردی. گئری قالمیش میللتلر یا دیندن ایمداد اومارلار یا دا میکروموحیطین ساختا ایدئاللاریندان. نه قدر آخماق آداملار حیاتلارینی قوربان وئردیلر... اؤلدولر... اویسا یاشاماق اؤلمکدن داها یاخشیدیر، چونکو اینسان، یاشایاندا اوغروندا اؤلمه یه حاضیر اولدوغو ایدئالین بوش و آنلامسیز اولدوغونو اؤز گؤزو ایله گؤرور، زامان بونو ایفشا ائدیر. بو هئچلیگی گؤرمک اوچون اولسا دا یاشاماق گؤزلدیر. هئچلییه دوشوش چوخ جان یاخیجیدیر. آنجاق هئچلیکدن قورتولماق اوچون چالیشماق دا بیر وار اولما چابالاماسی. سارسیلیشین درینلیگینده اینسان جانی یاخیلدیغیندا اینسانین ایچینی و دیشینی هئچلیک موحاصیره ائتمیشدیر، دئمکدیر. حیاتین گؤزللیگی دینین قانونلار شکلینده اولمادیغی بیر یئرده یاشاماقدیر. ان گؤزل وارلیق حیاتدیر. بو حیاتی دین تاجیرلری بعضن چوخ آسانلیقلا آلدادیب آلیرلار آخماق آداملارین الیندن. تاریخ بویو ان رذیل آداملار آللاه اوغرونا ساواشاراق آدلارینی شهید قویانلار اولموشلار. آللاهین وارلیغی ساواش یولویلا تصدیق ائدیلدیگینده یاشام اؤز گؤزللیگینی ایتیریر. شرقین دین تاریخینده آللاه اوغرونا ساواشدان باشقا نه وار؟ هئچ بیر شئی. اونا گؤره ده هئچ بیر مدنییته تانیقلیق ائدیلمه میشدیر. مدنییت آللاه اوغرونا اؤلوم گتیرمز، مدنییت حیاتین گؤزللیکلرینی آرتیرمالی، حیاتی سئودیرمه لیدیر. دین ایکی یوللا قانوندا یئرلشیر: 1. یازیلی یاسالاردا و تؤره لرده. ایران، افقانیستان و عرب اؤلکه لری کیمی. 2. تؤره لرده. تورکییه و آذربایجان کیمی. ظاهیرن سئکولار بیر دؤولت بونلار. آنجاق سئکولار کولتور، مودئرن تجروبه یوخدور. ندن؟ چونکو هئچ بیر ژانژاک روسوسو، وولتئری یوخدور...سئکولاریزم ده ایکی جور اولسا گرک: 1. سوبیئکتیو (ذهنی) سئکولاریزم 2. اوبیئکتیو (عینی) سئکولاریزم. سئکولاریزم بیزده اوبیئکتیو و سوسیال کولتور اولا بیلمیر. تک- تک اینسانلار بو گؤروشده لر. هله کی، بیزیم تاریخیمیز، دینیمیز و "مدنیتیمیز!" بونا ایذن وئرمیر. مثلا تورکییه ده اوروجلوق آییندا سیقارئت چکن بیر گوناهسیز گنج آدامی کوچه نین اورتاسیندا آللاهین "قهرمان" چیرکین "مأمور" ساواشچیلاری اؤلومونه دؤیورلر، یا دا آنایاسا محکمه سی قارانلیغین، جهالتین، گئریجیلیگین و وحشیلیگین گؤسترگه سی اولان حیجابا ایذن وئرمه دیگی اوچون بیر تورک-ایسلام اولکوچوسو تئرروریست گیریب اونلاری قتل ائدیر. سونرا دا آللاه یولوندا جیهاد ائتدیکلری اوچون گئدیب زینداندا یاتا بیلیرلر! چونکو اونلارین فلسفه سی "اؤلدورسن غازیسن، اؤلسن شهید"دن عبارتدیر. خوشگؤرویه قاپالی اولان بو چیرکین، غیری اخلاقی، غیری اینسانی یاناشما، حیاتی جهننمه دؤنوشدورموشدور. باکیدا ایسه حؤکومت دینی پسیکولوژیدن هورکدویو اوچون دینی تنقید ائدن بیر یازیچینی اورتادا هئچ بیر جینایت عنصورو اولمادان زیندانا سالیر. چونکو بیزیم تاریخیمیز بئله دیر. تاریخیمیزده خوشگؤرویه، اینسانلیغا، مرحمته یئر اولمامیشدیر. نه عربین، نه فارسین، نه ده تورکون تاریخینده هئچ بیر اخلاقی و اینسانی دَیر اولمامیشدیر. بو تاریخ محو اولمالیدیر. قاتیللیک و قاتیللر تاریخیدیر شرق تاریخی. غربین ده تاریخی ائله ایدی، آنجاق مودئرنیته غربی قورتاردی. بو تاریخ محو اولمادان، بو تاریخله ساواشمادان ناسیل موتلو اینسان تیپینی یاراتماق اولار؟ آذربایجان حؤکومتی تاریخدن گلن بو باسقیلار نتیجه سینده بیر یازاری حبس ائدیر، اصلینده اونو اونا گؤره اؤلدورمورلر کی، مدنی غربین باسقیسی نتیجه سینده اؤلوم حؤکمونو لغو ائتمیشلر. 600 ایل عوثمانلی یؤنتیمینده بیر تک بیلیم آدامی، بیر تک آیدین یئتیشمه دی، یئتیشه نین ده باشینی کسدیلر. عئینی قاتیللیک یئنه ده باشینا توربان تاخیب اوغرون-اوغرون قتل تؤرتمک اوچون ایره لیله مکده دیر. او زامان سوسیال حیاتین بویوتو ندیر؟ باتی نین تجروبه سی گؤستریر کی، سوسیال حیاتدا مووففق اولا بیلمک اوچون ایدئاللار اوغرونا دئییل، قانونلار اوغرونا چالیشماق لازیمدیر. ایدئاللار هر بیر فردین سویوت (soyut- مجرد) ذهنییتیندن یوغرولور. ان اینسانی قانونلارین حاکیم اولدوغو آوروپادا ایدئالیست اینسانلار یوخ دئییلدیر، واردیر. اونلارین ائنئرژیلری یارادیجیلیغا حصر اولونور. یارادیجیلغین گلیشمه سی اوچون دیل و آزادلیق لازیمدیر. هم دیل، هم ده آزادلیق دؤولتین و یا قانونلارین گوونجه سی نتیجه سینده اویغون اورتام بولور. اوزون وعده ده قانونلار سوسیال پسیکولوژینی دییشدیره بیلر. توپلومو دییشدیرمک فردلرین ایشی دئییلدیر، اولمامیشیدیر. بئله فردلر تاریخده بدبخت فضولی نین، 3 تورک دؤولتی نین (عثمانلی ایرتیجاسی، صفوی ایرتیجاسی، بابورلر ایرتیجاسی) دونیادا حاکیم اولدوغو زامان، تورکجه یازدیغی اوچون بو 3 دؤولت طرفیندن سئویلمه ین، ساییلمایان اینسان کیمی گؤرولور. فضولی نین ده دئدیگی کیمی غم مرحله سینده تک قالیر آرخاسیندا قورویوجو قانونلار و یا دؤولت اولمایان بؤیوک شخصیتلر: "غم مرحله سینده قالمیشام فرد نه یار نه همنیشین نه همدرد." مینلرجه ائنئرژیلی فردلری دینی جهالت، دین اژدهاسی اؤزونه یئم ائتمیشدیر. دوغرونون آرخاسیندا دؤولت ایراده سی دورمالیدیر. قورتولوش بودور. شرقین چاغداش موتسوز داهیلری دوغرو سؤیله ییرلر: غرب اولماسایدی، سادجه بیتین بیره نین ایچینده محو اولوب، خسته له نیب اؤلمزدیک، هم ده بوگونکو نیسبی آزادلیقدان دا محروم اولاردیق. چونکو کؤله لیگین لغوینی، اینسان حاقلارینی ایمپئریالیست غرب زورلا یوکله دی، زورلا یوکله ییر شرقین بوینونا. بئینینه دئییل، بوینونا. چونکو شرقین اینانجی و سیاسی ذهنییتی هله ده قبول ائده بیلمیر قادین حاقلارینی، اینسان حاقلارینی. تصوور ائدین کی، غرب، فاناتیزمین مرکزی اولان عربیستانا باسقی گؤستریر کی، دئموکراتیکلشمه لیسینیز. او زامان سورون بو: شرقین تاریخینی نئجه چؤکرتمک اولار؟ نئجه بو تاریخی سوسدورماق اولار کی، موتلو اولا بیله لیم. چونکو تاریخده کی تکامول دَییشیمه گؤره موعین ائدیلیر. بو تاریخ گلدیگی کیمی ده گئتسه، دئمک هئچ بیر یئنیلیک و گلیشمه ده اولمایاجاق. شرقین دین مرکزلی قارانلیق تاریخینی چؤکردَجَک ائنئرژی اؤز وارلیغیندا مؤوجود دئییل. بو ائنئرژی غربده دیر. بؤیوک آتاتورک غربین مئتودو ایله عوثمانلی قارانلیغینی تاریخین قبریستانلیغینا گؤمدو. ترققی نین معیاری دَییشیمدیر، بیر زاماندان باشقا زامانا کئچیشدیر. شرق بو کئچیشی ساغلایا بیلمیر. آتاتورک زورلا آنادولو اهالیسینی غرب کولتورو قارشیسیندا تسلیم اولماغا مجبور ائتدی. حقیقتین و اینسان حاقلاری نین قارشیسیندا تسلیم اولماق لازیم. ندن دیره نیش اولسون کی، نه یی قورویوب ساخلاماق ایسته ییریک؟ بو اوزدن ده آتاتورکچو تورکییه نین آوروپا بیرلیگینه گیرمه یه اؤزَنمه سی و تورک-ایسلام اولکوچولری نین بونا قارشی چیخماسی آنلاشیلان بیر اولایدیر. تورک-ایسلام اولکوچولری، عوثمانلی، سلجوقلو، صفوی، اموی، دؤنمینده اولدوغو کیمی قتل عام تؤرتمک ایسته ییرلر. بونلارین هامیسی اسکی ذهنییتین قالیقلاری. آوروپا بیرلیگینه گیرمک ائورَنسَل اینسان حاقلاری نین بیر پارچاسی اولماق، ایسلام شرقیندن اولدوقجا و بؤیوک بیر سورعتله اوزاقلاشماق، یا دا ماجیت گؤکبرکین، منقوش اوغلونون دئدیگی کیمی آداملاشماق دئمکدیر. غرب دئموکراسیسی، غرب ریفاهی، غرب خوشگؤروسو، غرب مودئرنیته سی، غرب پلورالیزمی اینسانلیق مدنییتی نین اورتاق ایدئالی کیمی اؤزونه یئر ائتمیشدیر. آذربایجانین آوروپا شوراسینا گیرمه سی گئرچکدن ده بیر فورصت و شانسدیر. چونکو تاریخینده اولمایان، گله جکده تک باشینا وار ائده بیلمیه جگی اینسانلیق دَیرلری ایله بو مرکزده تانیش اولور. آذربایجانین دئموکراتیکلشمه سی اؤز چابالاری نین نتیجه سی اولمایاجاق، تاریخینده ائله بیر تجروبه سی یوخدور. آذربایجانین دئموکراتیکلشمه سی غرب مدنییتینه اویوم سونوجوندا گئرچکلشه جک. اونا گؤره ده باغیمسیزلیغین ایلک گونلرینده آذربایجانین دئموکراتیکلشمه سؤیله می آلداتماجادان باشقا بیر شئی دئییلدی. بو سؤیله مین یئرینی گوونلیک سؤیله می آلمالی ایدی. تورپاقلاریمیزین ایتیریلمه سینین سببلریندن بیری ده یانلیش سؤیله ملرین توپلوما تبلیغی ایدی. آرتیق او دؤنم بیتمیش و یالنیز آراشدیرما نسنه سی اولموشدور. او دؤنَمه عاید بوتون سؤیله ملرین ماجرادان باشقا بیر شئی اولمادیغی اورتایا چیخمیشدیر. بو گوونلیک سؤیله مینده قاراباغین قورتولوشو اؤن پلاندا اولمالیدیر. خالق جبهه سی ساختا دئموکراسی و بوکیمی "بؤیوک!"، "ایدئآل" سؤیله ملری ایله قاراباغ اوغرونا مرکزلشمه سی گرکن دیققتی و ساواش ائنئرژیسینی جایدیردی. اویسا خالق جبهه سینین دئموکرسی حاققینداکی بوتون گؤروشلری و تجروبه لری بیر یارپاق کاغیذ قدر دئییلدی. قاراباغی قورتاراجاق ساواش ائنئرژیسی 8.5 میلیون آذربایجانلیدا مؤوجوددور. هر بیر دوشونجه نین، سیاسی بیر پروژه نین زامانلانماسی چوخ اؤنملیدیر.
Türlü düşüncələr Güntay Gəncalp Insan həyatı 3 hissədən ibarətdir. Bu 3 hissənin dışında heç bir şey yox: 1. İş həyatı 2. Ailə həyatı 3. sosial həyat. Bu hissələr Şərqlə Avropada düzüm etibarıyla fərqlənirlər. Şərq kültüründə qadının tarixi, sosial və kültürəl azadlığı olmadığı üçün nələr olur? Karyera erkklərə xasdır. Öncə erkək mərkəzli bir ailə qurulur sonra elmi, ictimai karyera oluşdurulur. Avropada öncə sosial karyera oluşdurulur sonra ailə həyatı qurulur. Qurulan ailə də qadının və erkəyin ictimai və iş həyatı ilə uyğunluq təşkil edir. Maddi baxımdan birinin digərinə bağlı olmaması qadına ayrıca fürsətlər yaratmış olur. Avropada qadının zehninə, şəxsiyətinə vurulan zəncirlər də qırıldiğı üçün karyera oluşdurma insan (qadın-kişi) mərkəzlidir, erkək mərkəzli deyildir. Özəlliklə elmi və iqtisadi karyeranın oluşumundan sonra ailə sistemində qadının kişiyə asılılığı yoxdur. Hər iki cins iqtisadi özgürlükdən bərxurdardır. O ki, qaldı ictimai həyata... Burada sorun var... Yəni sosial həyatın dozu və dərəcəsi karakterlərə görə dəyişkəndir... Passinoner şəxslərin çalışmaları və idealları toplumu ilgiləndirən sorunlar olmur adətən...tarixi ilgiləndirir, mədəniyət və düşüncə tarixini...Toplumda isə düşüncəsiz, həyəcansız mühafizəkaranə həyata meyl olduğu üçün sosial həyat ən çox daha öncədən mövcud olan dəyərlər əsasında yürüyüb gedir... Mövcud sosial ilişkilərdən razı olmayan fərqli karakterə sahib olan insanlar adətən ailə yaşamlarında müvəffəq olmurlar... Neəən? Çünkü onlar ideallarını ailə içində də gerçəkləşdirmək istəyir və başarmırlar...sanki heç bir zaman da başarılmamışdır....Çünkü hər dövrdə ailə mövcud ictimai yapının bir parçası olmuşdur. Fərdin mövcud ictimai yapını dəyişdirməsi isə öz həyatı çərçivəsinə sığmır...Fərdlərin uzun vədəli ideallarını özləri yaşayamazlar, başqa nəsillər gəlib yaşar...
Hələ İranda olduğum zaman çox sadə və
ibtidai istəklərlə qurulan, ancaq mutlu ailələrə qibtə edərdim...
Eyni sözü Finlandiyada
idealist və boşanmış dul bir qadından eşitdim. Deyir ki, "çevrəmdə o
qədər çox bəsit şeylərlə mutlu olan insanlar görürəm ki... Ancaq o
mutluluğu qəbul etmirəm... Mənim qəbul etməməyimin nə anlamı var...
Onlar mutlu." Bu təzad bəlkə də təkamülün dialektikasıdır. Yəni
şübhə olmazsa təkamül olmaz, şubhə olanda da mutluluq olmaz.
Mutluluğu həyatda deyil, düşüncələrdə, nəzəriyələrdə arayan,
davranışlarda deyil, bilgilərdə mutluluq arayan mutlu ola bilmir.
Çünkü bu növ mutluluq anlayışı ailə çərçivəsini aşan konular.
Mutluluq fenomenini 3 etkənin birliyi kimi anlayanlar var: bilgi,
davranış, ideya. Bunlar bir bütün təşkil edə bilmir. Etdiyində də
zamanın və mövcud dəyərlərin ötəsinə yüksəlir insan, yəni hara?
Haradır o dəyərlərin ötəsi? Hər devirdə millətlərin içində bəlli bir heyəcan dalğalanır. Bu gün milliyətçilik olaraq tanımlanan dalğa 20-30 il öncə kommunizm adı ilə bizim toplumda dalğalanırdı. Geri qalmış millətlər ya dindən imdad umarlar ya da mikromühitin saxta ideallarından. Nə qədər axmaq adamlar həyatlarını qurban verdilər...Öldülər...Oysa yaşamaq ölməkdən daha yaxşıdır, çünkü insan, yaşayanda uğrunda ölməyə hazır olduğu idealin boş və anlamsız olduğunu öz gözü ilə görür, zaman bunu ifşa edir. Bu heçliyi görmək üçün olsa da yaşamaq gözəldir. Heçliyə düşüş çox can yaxıcıdır. Ancaq heçlikdən qurtulmaq üçün çalışmaq da bir varolma çabalaması. Sarsılışın dərinliyində insan canı yaxıldığında insanın içini və dışını heçlik mühasirə etmişdir, deməkdir. Həyatın gözəlliyi dinin qanunlar şəklində olmadığı bir yerdə yaşamaqdır. Ən gözəl varlıq həyatdır. Bu həyatı din tacirləri bəzən çox asanlıqla aldadıb alırlar axmaq adamların əlindən. Tarix boyu ən rəzil adamlar Allah uğruna savaşaraq adlarını şəhid qoyanlar olmuşlar. Allahın varlığı savaş yoluyla təsdiq edildiyində yaşam öz gözəlliyini tiririr. Şərqin din tarixində Allah uğruna savaşdan başqa nə var? Heç bir şey. Ona görə də heç bir mədəniyətə tanıqlıq edilməmişdir. Mədəniyət Allah uğruna ölüm gətirməz, mədəniyət həyatın gözəlliklərini artırmalı, həyatı sevdirməlidir. Din iki yolla qanunda yerləşir: 1. Yazılı yasalarda və törələrdə. Iran, Əfqanistan və ərəb ölkələri kimi. 2. Törələrdə. Türkiyə və Azərbaycan kimi. Zahirən sekular bir dövlət bunlar. Ancaq sekular kültur, modern təcrübə yoxdur. Nədən? Çünkü heç bir Janjak Rossosu, Volteri yoxdur...Sekularizm də iki cür olsa gərək: 1. Subyektiv sekularizm 2. Obyektiv sekularizm. Sekularizm bizdə obyektiv və sosial kültur ola bilmir. Tək-tək insanlar bu görüşdələr. Hələ ki, bizim tariximiz, dinimiz, “mədəniyətimiz!” buna izn vermir. Məsələn Türkiyədə orucluq ayında siqaret çəkən bir günahsız gənc adamı küçənin ortasında Allahın "qəhrəman" çirkin "məmur" savaşçıları ölümünə döyürlər, ya da anayasa məhkəməsi qaranlıqın, cəhalətin, vəhşiliyin və gericiliyin göstərgəsi olan hicaba izn vermədiyi üçün bir türk-islam ülküçüsü terrorist girib onları qətl edir. Sonra da Allah yolunda cihad etdikləri üçün gedib zindanda yata bilirlər! Çünkü onların həyat fəlsəfəsi bundan ibarətdir ki: “Öldürsən şəhidsən, ölsən qazi!” Xoşgörüyə qapalı olan bu çirkin, qeyri-əxlaqi fəlsəfə ilə həyat cəhənnəmə dönüşdürülmüşdür. Bakıda isə hökumət dini psikolojidən hürkdüyü üçün dini tənqid edən bir yazıçını ortada heç bir cinayət ünsürü olmadan zindana salır. Çünkü bizim tariximiz belədir. Tariximizdə xoşgörüyə, insanlığa, mərhəmətə yer olmamışdır. Nə ərəbin, nə farsın, nə də türkün tarixində heç bir əxlaqi və insani dəyər olmamışdır. Bu tarix məhv olmalıdır. Qatillik və qatillər tarixidir şərq tarixi. Qərbin də tarixi elə idi, ancaq modernitə Qərbi qurtardı. Bu tarix məhv olmadan, bu tarixlə savaşmadan nasıl mutlu insan tipini yaratmaq olar? Azərbaycan hökuməti tarixdən gələn bu basqılar nəticəsində bir yazarı həbs edir, əslində onu ona görə öldürmürlər ki, mədəni Qərbin basqısı nəticəsində ölüm hökmünü ləğv etmişlər. 600 il Osmanlı yönətimində bir tək bilim adamı, bir tək aydın yetişmədi, yetişənin də başını kəsdilər. Eyni qatillik yenə də başına türban taxıb oğrun-oğrun qətl törətmək üçün irəliləməkdədir. O zaman sosial həyatın boyutu nədir? Batının təcrübəsi göstərir ki, sosial həyatda müvəffəq ola biləmk üçün ideallar uğruna deyil, qanunlar uğruna çalışmaq lazımdır. Ideallar hər bir fərdin suyut zehniyətindən yoğrulur. Ən insani qanunların hakim olduğu Avropada idealist insanlar yox deyildir, vardır. Onların enerjiləri yaradıcılığa həsr olunur. Yaradıcılğın gəlişməsi üçün dil və azadlıq lazımdır. Həm dil, həm də azadlıq dövlətin və ya qanunların güvəncəsi nəticəsində uyğun ortam bulur. Uzun vədədə qanunlar sosial psikolojini dəyişdirə bilər. Toplumu dəyişdirmək fərdlərin işi deyildir, olmamışıdır. Belə fərdlər tarixdə bədbəxt Füzulinin, 3 Türk dövlətinin (Osmanlı Irticası, Səfəvi irticası, Babürlər irticası) dünyada hakim olduğu zaman, Türkcə yazdığı üçün bu 3 dövlət tərəfindən sevilməyən, sayılmayan insan kimi görülür. Füzulinin də dediyi kimi qəm mərhələsində tək qalır arxasında qoruyucu qanunlar və ya dövlət olmayan böyük şəxsiyətlər: "Qəm mərhələsində qalmışam fərd Nə yaar nə həmnişin nə həmdərd" Minlərcə enerjili fərdləri dini cəhalət, din əjdəhası özünə yem etmişdir. Doğrunun arxasında dövlət iradəsi durmalıdır. Qurtuluş budur. Şərqin çağdaş mutsuz dahiləri doğru söyləyirlər: Qərb olmasaydı, sadəcə bitin birənin içində məhv olub, xəstələnib ölməzdik, həm də bugünkü nisbi azadlıqdan da məhrum olardıq. Çünkü köləliyin ləğvini, insan haqlarını imperialist Qərb zorla yüklədi, zorla yükləyir Şərqin boynuna. Beyninə deyil, boynuna. Çünkü Şərqin inancı və siyasi zehniyəti hələ də qəbul edə bilmir qadın haqlarını, insan haqlarini. Təsəvvür edin ki, Qərb, fanatizmin mərkəzi olan Ərəbistana basqı göstərir ki, demokratikləşməlisiniz. O zaman sorun bu: Şərqin tarixini necə çökərtmək olar? Necə bu tarixi susdurmaq olar ki, mutlu ola biləlim. Çünkü tarixdəki təkamül dəyişimə görə müəyyən edilir. Bu tarix gəldiyi kimi də getsə, demək heç bir yenilik və gəlişmə də olmayacaq. Şərqin din mərkəzli qaranlıq tarixini çökərdəcək enerji öz varlığında mövcud deyil. Bu enerji Qərbdədir. Böyük Atatürk Qərbin metodu ilə Osmanlı qaranlığını tarixin qəbristanlığına gömdü. Tərəqqinin meyarı dəyişimdir, bir zamandan başqa zamana keçişdir. Şərq bu keçişi sağlaya bilmir. Ataturk zorla Anadolu əhalisini Qərb kültürü qarşısında təslim olmağa məcbur etdi. Həqiqətin və insan haqlarının qarşısında təslim olmaq lazım. Nədən dirəniş olsun ki, nəyi qoruyub saxlamaq istəyirik? Bu üzdən də َAtatürkçü Türkiyənin AByə girməyə özənməsi və türk-islam ülküçülərinin buna qarşı çıxması anlaşılan bir olaydır. Türk-islam ülküçüləri, Osmanlı, Səlcuqlu, Səfəvi, Əməvi, dönəmində olduğu kimi qətl-am törətmək istəyirlər. Bunların hamısı əski zehniyətin qalıqları. AB-yə girmək evrənsəl insan haqlarının bir parçası olmaq, islam şərqindən olduqca və böyük bir sürətlə uzaqlaşmaq, ya da Macit Gökbərkin, Mənquşoğlunun dediyi kimi adamlaşmaq deməkdir. Qərb demokrasisi, Qərb rifahı, Qərb xoşgörüsü, Qərb modernitəsi, Qərb pluralizmi insanlıq mədəniyətinin ortaq idealı kimi özünə yer etmişdir. Azərbaycanın Avropa Şurasına girməsi gerçəkdən də bir fürsət və şansdır. Çünkü tarixində olmayan, gələcəkdə tək başına var edə bilməyəcəyi insanlıq dəyərləri ilə bu mərkəzdə tanış olur. Azərbaycanın demokratikləşməsi öz çabalarının nəticəsi olmayacaq, tarixində elə bir təcrübəsi yoxdur. Azərbaycanın demokratikləşməsi Qərb mədəniyətinə uyum sonucunda gerçəkləşəcək. Ona görə də bağımsızlığın ilk günlərində Azərbaycanın demokratikləşmə söyləmi aldatmacadan başqa bir şey deyildi. Bu söyləmin yerini güvənlik söyləmi almalı idi. Torpaqlarımızın itirilməsinin səbəblərindən biri də yanlış söyləmlərin topluma təbliği idi. Atıq o dönəm bitmiş və yalnız araşdırma nəsnəsi olmuşdur. O dönəmə aid bütün söyləmlərin macəradan başqa bir şey olmadığı ortaya çıxmışdır. Bu güvənlik söyləmində Qarabağın qurtuluşu ön planda olmalıdır. Xalq Cəbəhəsi saxta demokrasi, “böyük!” və “ideal!” söyləmləri ilə Qarabağ uğruna mərkəzləşməsi gərəkən diqqəti və savaş enerjisini caydırdı. Oysa Xalq Cəbhəsinin demokrasi, çağdaşlıq, dövlətçiliklə bağlı bütün görüşləri və təcrübələri bir yarpaq kağız qədər deyildi. Qarabağı qurtaracaq savaş enerjisi 8.5 milyon Azərbaycanlıda mövcuddur. Hər bir düşüncənin, siyasi bir projenin zamanlanması çox önəmlidir. 22/11/2007
|