گونتاي جاوانشير 

گونئي آذربايجان مرکزلي پوليتيکا**

2- جی بؤلوم

Güney Azərbaycan Mərkəzli Politika

II

  مدنييت پلانينداکي اينقيلابلا سياسي-ايجتيماعي پلانداکي اينقيلابلار فرقلي آنلاييشلاردير. مدني پلانداکي اينقيلاب داها چتين و اوزون وعده ده گئرچکله شير. مدني اينقيلاب تدريجي تکامولون نتيجه سيدير. تکامول ياواش- ياواش، تدريجي اولاراق اولقونلاشار، يئتيشر، آنجاق اونون بيرباشا تاثيري اينقيلابي شکيلده گئرچکلشر. يعني گئرچکلشمک اوچون اؤزونون قايناقلاريني، کيتابلاريني، رسم اثرلريني، موسيقيسيني و... اولوشدورار کي، جمعيت قايناق آختارماقدا چتينليکله راستلانماسين. بعضن نسيللرين، عصرلرين معنوي سرمايه سي، ذهني تجروبه لري اوست-اوست قالانماليدير کي، بؤيوک مدني بير اينقيلاب گئرچکلشميش اولسون.  

  آنجاق مدني دئوينگنليگين (حرکتليليگين) ترسينه اولاراق سياسي رفتار عصرلره، نسيللره بوراخيلماز. هر هانسي بير ميللت اؤز گونلوک سياسي هدفلري اوغروندا چاليشمازسا، تاريخدن سيلينيب گئدر. بو ياناشما طرزيندن يولا چيخاراق گونئي آذربايجان مرکزلي پوليتيکا تئزي اوزَرينه فيکيرلريمي آنلاتماغا چاليشاجاغام. 

  گونئي آذربايجانين ميللي موباريزه سينه, شاهيد اولدوغوموز کيمي غرب اؤلکه لريندن گئت-گئده داها گوجلو دستک گلمه يه باشلاميشدير. بو گون غرب اؤلکه لريندن گلن دستک قدر نه شيمالي آذربايجاندان، نه ده تورکييه دن رسمي دستک گؤرولمکده دير. چونکو غربین بو ایستیقامتده 500 ایللیک بیلگی پلانیندا و سون 100 ایلده ایسه اجتیماعی- سیاسی پلاندا تجروبه سی وار. بو تجروبه اؤزو-اؤزلویونده بیزیم میللی مباریزه میزی رسمیته تانییر. او اوزدن ده آوروپا پارلئمانینین 19 میللت وکیللرینین گونئی آذربایجاندا میللی حاقلارین پوزولماسی ایله باغلی بیانه یه امضا آتمالاری، اینسان حاقلارینی قورویان تشکیلاتلارین بیزیم توتوقلولاریمیزلا باغلی ایران دؤولتینه اعتیراض ائتمه لری غایت نورمالدیر. رونئسانسدان باشلاییب گونوموزه قدر داوام ائدن همانیزم تجروبه سی بونو گرکدیریر و بو فرصتدن عقلی اولاراق (رومانتیک دئییل) و دوغرو پلانلاما ایله فایدالانمالییق.  تام ترسينه شيمالي آذربايجانين رسميلري  BMT-ده ايرانا دستک وئرمکده ديرلر. بونون تاريخي- معنوي سببلري وار. سبب ده بودور: شيمالي آذربايجانين يؤنه تيمي گونئي آذربايجانا دستک وئرمک اوچون اؤنجه اؤز ايداره سينده ياشايان اينسانلارين حاققيني پوزماماليدير. اؤز وطنداشي نين دئموکراتيک سسيني بوغمامالي، ايرانين سيفاريشي، قومون موللالاري نين ايستگي اوزَرينه اؤز وطنداشلاريني حبس ائتمه مه ليدير. ان اؤنمليسي شيمالي آذربايجاندا ميللي بير پوليتيکا، تحصيل سيستئمينده، ايقتيصاديياتدا، گلير داغيليميندا تطبیق ائديلمه ليدير. بو گون تاجيکيستاندا تطبیق ائديلن ميللي سيياست آذربايجاندان داها اوستوندور. تاجيکيستان جومهورباشقاني روس ائکي نين سوي آدلاردان چيخاريلماسي اوچون امر چيخاردي. آنجاق حئيدر علييئو روس سوي آد ائکي ايله اؤلدو و ايلهام علييئو ده او شکيلده گؤرونمکده دير. يعني رسمي باکي نين گونئي آذربايجانين حاقلي موجاديله سينه دستک وئره جک دئموکراتيک و اينسان حاقلاري تجروبه سي يوخدور. هر بير گونئي آذربايجانلي آیدین دا آنلاماليدير کي، قوزئيين رسمي و يا غئيري رسمي دستگيندن داها چوخ شیمالی آذربایجانین اؤزوایکیشاف ائتمه سی اؤنملیدیر. يئتر کي، شيمالي آذربايجاندا دئموکراتيک و ائکونوميک گليشمه لر سورعتله نسين. اگر بو شکیاده دوشونه جک اولساق مثلا، گله جکده ده آذربایجانین BMT- ده کی نوماینده سینین هر هانسی گئرچک دیشی آچیقلامالاری دا گونئی آذربایجاندا افکاری عمومینی شیمالی آذربایجاندان کوسدورمز. اگر شيمالي آذربايجاندا ايلليک اورتالاما گلير 10 مين دولارين اوستونه چيخارسا، بو، اؤزو-اؤزلوگونده گونئي آذربايجانا ان بؤيوک دستکدير. بو سَوييه يه یوکسَلن شيمالي آذربايجان بؤيوک ائکونوميک بير گوج اولاراق گونئي آذربايجاني تاثيري آلتينا آلاجاقدير. يوخسا دوشونجه پلورالیزمینین، دینی پلورالیزمین اولمادیغی بیر مکاندا فقير اينسانلارين، ديکتاتورلوغون باسقیسی آلتیندا اینله یَن اينسانلارين دستگي اينانديريجي گؤرونمز. فقير اينسانلارين اورتديکلري (ürətdikləri) تئوريلر ده آنجاق تاريخ حئيرانليغيني داشييار. فقير اينسانلار کئچميشين ساختا بؤيوکلوگونه گووَنَرک اؤزلرينه تسکينليک وئررلر. بو گون شيمالي آذربايجانداکي سؤزده تئوريسيينلر کيمي. شيمالي آذربايجاندا مودئرن ميللييتچيليک، مودئرن ديلچيليک گليشمه دي. خالق جبهه سي نين حاکيمييتي زامانيندا دا چاغداش تئوريلر اورتمه يئريني ميللتين ذهنيني کئچميشين  قارانليقلارينا گؤممه ايدئولوژيلري اورتایا چیخدی. قورتولوش اوغرونا هر کس تاریخچی اولمالی، تاریخی یاخشی بیلمه لی ایمیش. اویسا تاریخده قورتولوش اوچون اؤیرَنیله جک بیر شئی یوخ کی. میللی قورتولوش تاریخدن قوپوشدان باشقا بیر شئی دئییلدیر. میللی قورتولوش تاریخین داوامی دئییل، یئنی تاریخین باشلانقیجیدیر. یاشایان نسلین اؤلولرین عاقلینا دئییل، اؤز عاقلینا گووَنمه سیدیر. میللت قاورامی مدرنیته نین محصولو اولاراق ایندیلیکده یاشاماقدیر. خصوصا ایسلام تاریخینده دیکتاتورلوقدان، قاتیللیکدن، ایرتیجاچیلیقدان باشقا نه وار کی؟ بو تاریخه قارشی ساواش آچماق لازیم. آتاتورک عثمانلی دَیَرلرینی بوتونو ایله یاساقلادی و باشاریسی دا ائله اوندا ایدی. بو گون ده تورک اوردوسو عثمانلی سیمگه لرینین ایقتیدارا دیرمانیشینی انگلله مکده دیر. اصلینده بو، تاریخه قویولموش یاساقدان باشقا بیر شئی دئییلدیر.

  رسمي باکي نين ديشيندا شيمالي آذربايجاندا يايغين اولان حيسسي دَيَرلنديرمه لرله جنوبي آذربايجانين ميللي موباريزه سينه درين معنوي دستک گله جگي بکله نيلمير. چونکو ايران موحيطي، ايران تاريخي، فارسلارين ادبيياتي، سوسيال پسیکولوژيلري، ادبيياتلاريندا و تاريخ آنلاييشلاريندا تورکلره اولان موناسيبتلري حاقدا شيمالي آذربايجاندا دئمک اولار کي، هئچ بير علمي اثر يوخدور. مثلن ناصير پورپيرارين تاريخ کيتابلاري فارس تاريخ تئوريلريني کؤکوندن سارسدي. شيمالي آذربايجاندا ان چوخ ادبييات و شعرلرده (حيسسي پلاندا) جنوبي آذربايجان تانينماقدادير. بیلیمسل تانیم مؤوجود دئییلدیر. شيمالي آذربايجاندا اولان بو بيلگيسيزليگين البتته تاريخي سببلري وار. روس شووينيزمي بونا ايذن وئرمه ميشدير. يعني بو اولايا بيلگي سوسيولوژيسي آچيسيندان باخاليم. بيلگي نين اولوشدوغو سوسيال شرطلري آراشديران ساحه یه بيلگي سوسيولوژيسي دئييلير. شيمالي آذربايجاندا اورتايا چيخميش بيلگيلرين دئمک اولار 99 فايزي سووئتلر دؤنمينده شکيللنميشدير. بو بيلگيلرين چوخو يانليشدير، حتّی شيمالي آذربايجانين اؤز وارليغينا ضرر وئرمکده دير. مثلن شيمالي آذربايجاندا بوتون ديلچيليک تئرمينلر ايستيثناسيز اولاراق عرب-فارس ولاتين ديللرينده دير. شيمالي آذربايجان بو تهلوکه ني اورتادان قالديرمالي و 7 ياشيندان تحصيله باشلايان چوجوغون بئينيني عرب-فارس و دیگر یابانجی سؤزلرله دولدورماماليدير. شيمالي آذربايجانين ايران موحيطينده کي  اولايلارا موداخيله ائده بيلمک اوچون علمي قاپاسيته سي چوخ ضعیفدیر. سادجه گونئی آذربایجان اوچون دئییل، دؤولت اولاراق ایرانین گله جگی ایله باغلی استراتئژی درینلیگی اولان بیر پلانی و آراشدیرما مرکزی یوخدور. او قاپاسيته يه گوونه رک 100 ايلدير علمي تجروبه قازانان فارس ديلينه قارشي چيخا بيلمک چتين مسئله دير. اونا گؤره ده گونئي آذربايجان مرکزلي پوليتيکانين مدني داياناغيني بوتون تورک دونياسي، اؤزلليکله تورکييه ده سون 100 ايلده دئمک اولار کي، علمين هر ساحه سينه گيرميش تورک ديلي و معنوياتي اولوشدورماقدادير. سورج ده بو ايستيقامتده دير. يالنيز بونلارين هئچ بيريسي گونئي آذربايجان ميللي حرکتينده آرخايينليق دويغوسو اولوشدورماماليدير. گونئي آذربايجان ميللي حرکتي اؤز يازقيسيني، اؤز عاقيبتيني اؤز شرطلرينه گووَنَرک يازماليدير. بوتون بونلارين هاميسي يان ديرک و يان تاثيردير. اورتا ديرک گونئي آذربايجانين بؤيومکده اولان اؤز ايراده سيدير. بورادا ايکي حاديثه  اورتايا چيخير: خاريجده ياشايان گونئيليلر و داخيلده ياشايان گونئيليلر. خاريجده ياشايان گونئيليلرين ميسسيونو باشقادير. خاريجده ياشايان گونئيليلر اولاراق، عئيني زاماندا وطنيميزن موستقيل طرفي اولان شيمالي آذربايجانلا باغلي دا لوببيچيليک وظيفه سيني داشيماقداييق. بو اوزدن ده شيمالي آذربايجانين اولوسلارآراسي اورتامدا سايقين اؤلکه اولاراق گؤرونمه سي اوچون هر تورلو فعاليتلر ائديلمه ليدير. بو، آيريجا بير مؤوضوعدور. آنجاق تهلوکه نين مرکزي اولان و دونيادا اؤزل ميللي بير سورون کيمي تانينماسي گرکن گونئي آذربايجان باشقا بير سوروندور.  

  گونئي آذربايجانين افکاري عوموميسيني شيمالي آذربايجانا آرخايين ائله مک يانليش تبليغاتدير. چونکو قارشيميزداکي ايللرده هم ايران گئنه لينده، هم ده گونئي آذربايجاندا جيدي پروبلئملر اورتايا چيخاجاقدير. او زامان شيمالي آذربايجاندان بيزه نه حربي، نه ده باشقا ايقتيصادي يارديم گله بيلر. بونا شيمالي آذربايجانين نه ايمکاني وار، نه ده دؤولت ايذن وئرر. او زامان اورمييه نين، سولدوزون، همدانين تهديد آلتيندا اولدوغو بير وضعييتده گونئي آذربايجانين افکاري عوموميسي قایناقسیز خیالی گوجلره دئییل، اؤز ايمکانلاريني، تشکيلاتچيليغيني، حربي گوجونو اولوشدورماقلا مشغول اولماليدير. آرتيق شعر زاماني کئچميشدير. يعني 1990- جي ايلده شيمالي آذربايجاندا ياپيلان گونئيده ده باش وئرمه سين. خالق گليب آرازين کناريندا " آذربايجان بير اولسون-مرکزي تبريز اولسون" -سؤيله دي، آنجاق قاراباغ الدن گئتدي. بيز ده عئيني خطاني ياپماياليم، رئاليست اولاليم. 1990-جي ايلده ده گونئي آذربايجاندان شيمالين بو چاغريشينا جاواب گلمه دي، گله بيلمزدي. خالق اويانيق دئييلدي. اويانيش سورجي باشلاميش و باشلاميش اولان اويانيش سورجي رومانتيک مرحله سيني بيتيرميش، علمي- نظري سَوييه سينده هم ده سياسي تجروبه لر بيريکديرمکدير. بو سياسي تجروبه يالنيز و يالنيز گونئي آذربايجانا مخصوص بير اولقودور. کيمسه قالخيب بونو هر ايکي آذربايجانين اورتاق سياسي تجروبه سي اولاراق تانيملاييرسا، يانليشليق ايچينده دير، رئالليقدان اوزاقدير. او زامان سياسي مانئورالار اولاراق هم داخيلده، هم ده اولوسلارآراسي دوزئيده گونئي آذربايجان مرکزلي سياسي تشکيلاتلانماغا سورعت وئرمه لي یيک. باغريميزدا بوتؤو آذربايجانين سئوگيسيني داشيياراق، او هدفه چاتماق اوچون گونئي آذربايجانين سياسي قورتولوشونو هدفلمه لي یيک. نظره آلديغيميزدا کي، قاراباغين يازقيسي دا گونئي آذربايجانين قورتولوشو ايله باغليدير، او زامان رومانتيک و ايدئاليست پوليتيکالارا سون وئريب و گونئي آذربايجان مرکزلي پوليتيکايا اؤنم وئرمه لي یيک.  

  کئچن عصرين اوللرينده انور پاشا دا تورکلوگون قورتولوشو اوغرونا موباريزه آپاريردي، آتاتورک ده. هر ايکيسي ده حاقلي ايدي. لاکين بيريسي رئاليست حاقلی ايدي، بيری رومانتيک حاقلی. رئاليست اولان غاليب گلدي و ايشغال ائديلميش، تام اولاراق داغيديلميش آنادولونو يئنيدن تورک ميللتينه قازانديردي. آنادولو ايشغال آلتيندا ايکن، تورکيستاندا توران اوغرونا سيلاحلي ساواش آپاران انور پاشا (او بؤيوک اينسان) مغلوب اولدو و تاريخ مغلوبلارين دئييل، آتاتورک کيمي غاليب اولانلاريندير.  

  بو گون ده هم بوتؤو آذربايجاني سياسي سورون اولاراق دوشوننلر، هم ده گونئي آذربايجان مرکزلي پوليتيکادان يانا اولانلار، هاميسي بو ميلتين شريف ائولادلاري. آنجاق سؤز قونوسو گونوموزون رئااليقلاري آچيسيندان دورومو تهليل ائتمکدير.  

  داوام ائده جک... 

Güntay Cavanşir

Güney Azərbaycan Mərkəzli Politika

II

Mədəniyət planındakı inqilabla siyasi-ictimai plandakı inqilablar fərqli anlayışlardır. Mədəni plandakı inqilab daha çətin və uzun vədədə gerçəkləşir. Mədəni inqilab tədrici təkamülün nəticəsidir. Təkamül yavaş-yavaş, tədrici olaraq olqunlaşar, yetişər, ancaq onun birbaşa təsiri inqilabi şəkildə gerçəkləşər. Yəni gerçəkləşmək üçün özünün qaynaqlarını, kitablarını, rəsm əsərlərini, musiqisini və  s. oluşdurar ki, cəmiyyət qaynaq axtarmaqda çətinliklə rastlanmasın. Bəzən nəsillərin, əsrlərin mənəvi sərmayəsi, zehni təcrübələri üst-üst qalanmalıdır ki, böyük mədəni bir inqilab gerçəkləşmiş olsun.

Ancaq mədəni devingənliyin (hərəkətliliyin) tərsinə olaraq siyasi rəftar əsrlərə, nəsillərə buraxılmaz. Hər hansı bir millət öz günlük siyasi hədəfləri uğrunda çalışmazsa, tarixdən silinib gedər. Bu yanaşma tərzindən yola çıxaraq Güney Azərbaycan Mərkəzli Politika tezi üzərinə fikirlərimi anlatmağa çalışacağam.

Güney Azərbaycanın milli mübarizəsinə şahid olduğumuz kimi Qərb ölkələrindən get-gedə daha güclü dəstək gəlməyə başlamışdır. Bu gün Qərb ölkəsindən gələn dəstək qədər nə Şimali Azərbaycandan, nə də Türkiyədən rəsmi dəstək görülməkdədir. Çünkü Qərbin bu istiqamətdə 500 illik bilgi planında və son 100 ildə isə siyasi-ictimai plandakı təcrübəsi özü-özlüyündə bizim milli mübarizəmizi rəsmiyətə tanıyır. O üzdən də Avropa parlamentinin 19 millət vəkilinin Güney Azərbaycanda milli haqların pozulması ilə bağlı bəyanəyə imza atmaları, insan haqlarını qoruyan təşkilatların bizim tutuqlularımızla bağlı İran dövlətinə etiraz etmələri qayət normaldır. Rönesansdan başlayıb günümüzə qədər davam edən humanizm təcrübəsi bunu gərəkdirir. İslam ölkələrində belə bir insani təcrübə olmadığı üçün milli haqq davamızı onlara anlada bilmirik. Bu fürsətdən əqli olaraq (romantik deyil) və doğru planlama ilə faydalanmalıyıq.

Tam tərsinə Şimali Azərbaycanın rəsmiləri BMT-də İrana dəstək verməkdədirlər. Bunun tarixi-mənəvi səbəbləri var. Səbəb də budur: Şimali Azərbaycanın yönətimi Güney Azərbaycana dəstək vermək üçün öncə öz idarəsində yaşayan insanların haqqını pozmamalıdır. Öz vətəndaşının demokratik səsini boğmamalı, İranın sifarişi, Qumun mollalarının istəyi üzərinə öz vətəndaşlarını həbs etməməlidir. Ən önəmlisi Şimali Azərbaycanda milli bir politika, təhsil sistemində, iqtisadiyatda, gəlir dağılımında tətbiq edilməlidir. Bu gün Tacikistanda tətbiq edilən milli siyasət Azərbaycandan daha üstündür. Tacikistan cümhurbaşqanı rus ekinin (şəkilçilərinin) soyadlardan çıxarılması üçün əmr çıxardı. Ancaq Heydər Əliyev rus soyad eki ilə öldü və İlham Əliyev də o şəkildə görünməkdədir. Yəni rəsmi Bakının Güney Azərbaycanın haqlı mücadiləsinə dəstək verəcək demokratik və insan haqları təcrübəsi yoxdur. Hər bir Güney Azərbaycan aydını da anlamalıdır ki, Quzeyin rəsmi və ya qeyri-rəsmi dəstəyindən daha çox Şimali Azərbaycanın özünün inkişafı daha çox önəmlidir. Yetər ki, Şimali Azərbaycanda demokratik və ekonomik gəlişmələr sürətlənsin. Əgər bu şəkildə düşünəcək olsaq, məsələn, gələcəkdə də Azərbaycanın BMT-dəki nümayəndəsinin hər hansı gerçəkdışı açıqlamaları Güney Azərbaycanda əfkari ümumini Şimali Azərbaycandan küsdürməz.  Əgər Şimali Azərbaycanda illik ortalama gəlir 10 min doların üstünə çıxarsa, bu, özü-özlüyündə Güney Azərbaycana ən böyük dəstəkdir. Bu səviyəyə gələn Şimali Azərbaycan böyük ekonomik bir güc olaraq Güney Azərbaycanı təsiri altına alacaqdır. Yoxsa düşüncə pluralizminin, dini pluralizmin olmadığı bir məkanda fəqir insanların, diktatorluğun basqısı altında inləyən insanların dəstəyi inandırıcı görünməz. Fəqir insanların ürətdikləri teorilər də ancaq tarix heyranlığını daşıyar. Fəqir insanlar keçmişin saxta böyüklüyünə güvənərək özlərinə təskinlik verərlər. Bu gün Şimali Azərbaycandakı sözdə teorisiyənlər kimi. Şimali Azərbaycanda modern milliyətçilik, modern dilçilik gəlişmədi. Xalq cəbhəsinin hakimiyəti zamanında da çağdaş teorilər ürətmə yerini millətin zehnini keçmişin qaranlıqlarına gömmə ideolojiləri ortaya çıxdı. Qurtuluş uğruna hər kəs tarixçi olmalı, tarixi yaxşı bilməli imiş! Oysa tarixdə qurtuluş üçün bilinəcək bir şey yox ki. Milli qurtuluş tarixdən qopuşdan başqa bir şey deyildir. Milli qurtuluş tarixin davamı deyil, yeni tarixin başlanğıcıdır. Yaşayan nəslin ölülərin ağlına deyil, öz ağlına güvənməsidir. Millət qavramı modernitənin ürünü olaraq indilikdə yaşamaqdır. Xüsusən türk-islam tarixində diktatorluqdan, qatillikdən, irticailikdən başqa nə var ki? Bu tarixə qarşı savaş açmaq lazım.  Atatürk, Osmanlının bütün dəyərlərini yasaqladı. Başarısı da elə onda idi. Bu gün də Türk Ordusu Osmanlı simgələrinin iqtidara daşınmasını əngəlləməkdədir. Əslində bu, tarixə qoyulmuş yasaqdan başqa bir şey deyildir. 

Rəsmi Bakının dışında Şimali Azərbaycanda yayğın olan hissi dəyərləndirmələrlə Cənubi Azərbaycanın milli mübarizəsinə dərin mənəvi dəstək gələcəyi bəklənilmir. Çünkü İran mühiti, İran tarixi, fars ədəbiyatı, sosial psikolojiləri, ədəbiyatlarında və tarix anlayışlarında türklərə olan münasibətləri haqda Şimali Azərbaycanda demək olar ki, heç bir elmi əsər yoxdur. Məsələn, Nasir Purpirarın tarix kitabları fars tarix teorilərini kökündən sarsıtdı. Şimali Azərbaycanda ən çox ədəbiyat və şeirlərdə (hissi planda) Cənubi Azərbaycan tanınmaqdadır. Bilimsəl tanım mövcud deyildir. Şimali Azərbaycanda olan bu bilgisizliyin, əlbəttə, tarixi səbəbləri var. Rus şovinizmi buna izn verməmişdir. Yəni bu olaya bilgi sosiolojisi açısından baxalım.

Bilginin oluşduğu sosial şərtləri araşdıran sahəyə bilgi sosiolojisi deyilir. Şimali Azərbaycanda ortaya çıxmiş bilgilərin, demək olar, 99 faizi Sovetlər dönəmində şəkillənmişdir. Bu bilgilərin çoxu yanlışdır, hətta Şimali Azərbaycanın öz varlığına zərər verməkdədir. Məsələn, Şimali Azərbaycanda bütün dilçilik terminlər istisnasız olaraq ərəb-fars və latın dillərindədir. Şimali Azərbaycan bu təhlükəni ortadan qaldırmalı və 7 yaşından təhsilə başlayan çocuğun beynini ərəb-fars və digər yabancı sözlərlə doldurmamalıdır. Şimali Azərbaycanın İran mühitindəki olaylara müdaxilə edə bilmək üçün elmi qapasitəsi çox zəifdir. Sadəcə Güney Azərbaycan üçün deyil, dövlət olaraq İranın gələcəyi ilə bağlı strateji dərinliyi olan heç bir planı və araşdırma mərkəzi yoxdur. O qapasitəyə güvənərək 100 ildir elmi təcrübə qazanan fars dilinə qarşı çıxa bilmək çətin məsələdir. Ona görə də Güney Azərbaycan Mərkəzli Politikanın mədəni dayanağını bütün Türk Dünyası, özəlliklə Türkiyədə son 100 ildə, demək olar ki, elmin hər sahəsinə girmiş türk dili və mənəviyatı oluşdurmaqdadır. Sürəc də bu istiqamətdədir. Yalnız bunların heç birisi Güney Azərbaycan Milli Hərəkətində arxayınlıq duyğusu oluşdurmamalıdır. Güney Azərbaycan Milli Hərəkəti öz yazqısını, öz aqibətini öz şərtlərinə güvənərək yazmalıdır. Bütün bunların hamisi yan dirək və yan təsirdir. Orta dirək Güney Azərbaycanın böyüməkdə olan öz iradəsidir. Burada iki hadisə ortaya çıxır. Xaricdə yaşayan Güneylilər və daxildə yaşayan Güneylilər. Xaricdə yaşayan Güneylilərin missionu başqadır: eyni zamanda vətənimizin müstəqil tərəfi olan Şimali Azərbaycanla bağlı da lobbiçilik vəzifəsini daşımaqdayıq. Bu üzdən də Şimali Azərbaycanın uluslararası ortamda sayqın ölkə olaraq görünməsi üçün hər türlü fəaliyətlər edilməlidir. Bu, ayrıca bir mövzudur. Ancaq təhlükənin mərkəzi olan və dünyada özəl milli bir sorun kimi tanınması gərəkən Güney Azərbaycan başqa bir sorundur.

Güney Azərbaycanın əfkari ümumisini Şimali Azərbaycana arxayın eləmək yanlış təbliğatdır. Çünkü qarşımızdakı illərdə həm İran genəlində, həm Güney Azərbaycanda ciddi problemlər ortaya çıxacaqdır. O zaman Şimali Azərbaycandan bizə nə hərbi, nə də başqa iqtisadi yardım gələ bilər. Buna Şimali Azərbaycanın nə imkanı var, nə də dövlət izn verər. O zaman Urmiyənin, Sulduzun, Həmədanın təhdid altında olduğu bir vəziyətdə Güney Azərbaycanın əfkari ümumisi qaynaqsız xəyali güclərə deyil, öz imkanlarını, təşkilatçılığını, hərbi gücünü oluşdurmaqla məşğul olmalıdır. Artıq şeir zamanı keçmişdir. Yəni 1990-cı ildə Şimali Azərbaycanda yapılan Güneydə də baş verməsin. Xalq gəlib Arazın kənarında “Azərbaycan Bir olsun—mərkəzi Təbriz olsun!”-söylədi, ancaq Qarabağ əldən getdi. Biz də eyni xətanı yapmayalım, realist olalım. 1990-cı ildə də Güney Azərbaycandan Şimalın bu çağrışına cavab gəlmədi, gələ bilməzdi. Xalq oyanıq deyildi. Oyanış sürəci başlamış və başlamış olan oyanış sürəci romantik mərhələsini bitirmiş, elmi-nəzəri səviyəsində həm də siyasi təcrübələr birikdirməkdəir. Bu siyasi təcrübə yalnız və yalnız Güney Azərbaycana məxsus bir olqudur. Kimsə qalxıb bunu hər iki Azərbaycanın ortaq siyasi təcrübəsi olaraq tanımlayırsa, yanlışlıq içindədir, reallıqdan uzaqdır. O zaman siyasi manevralar olaraq həm daxildə, həm də uluslararası düzeydə Güney Azərbaycan Mərkəzli siyasi təşkilatlanmağa sürət verməliyik. Bağrımızda Bütöv Azərbaycanın sevgisini daşıyaraq, o hədəfə çatmaq üçün Güney Azərbaycanın siyasi qurtuluşunu hədəfləməliyik. Nəzərə aldığımızda ki, Qarabağın yazqısı da Güney Azərbaycanın qurtuluşu ilə bağlıdır, o zaman romantik və idealist politikalara son verib və Güney Azərbaycan Mərkəzli Politikaya önəm verməliyik.

Keçən əsrin əvvəllərində Ənvər Paşa da Türklüyün qurtuluşu uğruna mübarizə aparırdı, Atatürk də. Hər ikisi də haqlı idi. Lakin birisi realist haqlı idi, biri romantik haqlı. Realist olan qalib gəldi və işğal edilmiş, tam olaraq dağıdılmış Anadolunu yenidən Türk Millətinə qazandırdı. Anadolu işğal altında ikən, Türkistanda Turan uğruna silahlı savaş aparan Ənvər Paşa (o böyük insan) məğlub oldu...  Tarix məğlubların deyil, Atatürk kimi qalib olanlarındır.

Bu gün də həm Bütöv Azərbaycanı siyasi sorun olaraq düşünənlər, həm də Güney Azərbaycan Mərkəzli Politikadan yana olanlar, hamısı bu millətin şərif evladları. Ancaq söz qonusu günümüzün reallıqları açısından durumu təhlil etməkdir.

Davam edəcək...

*************

گونئيده قوزئيين بايراغيني قالديرماق دوغرودور مو؟

1- جی بؤلوم

Güneydə Quzeyin bayrağını qaldırmaq doğrudur mu?

I bölüm

ايستر داخيلي، ايسترسه خاريجي شرطلرين گليشمه سي و دييشمه سي ايله گونئي آذربايجانداکي ميللي حرکت سياسي ائوره سينه (مرحله سینه) يوکسلمه ايستيقامتينده دير. رئاليستيک بير پوليتيکا ايزله مه ين هر هانسي بير حرکت نه داخيلده، نه ده خاريجده اؤزونه موتتفيق تاپار. اولوسلارآراسي ايليشکيلر خياللار و ايدئآللار اساسيندا قورولمور، گئرچکليکلر اساسيندا قورولور. بوتؤو آذربايجان مسئله سي اولوسلارآراسي نين گئرچگي دئييلدير. گونئي آذربايجانداکي ميللي موباريزه نين ده گئرچکليگي دئييلدير. بوتؤو آذربايجان اوچون قوزئي آذربايجانين نه  ايقتيصادي ايمکانلاري، نه سوسيال پسيکولوژيک دورومو، نه ده دئموکراتيک قاپاسيته سي بونا حاضيردير. آلمانيياني خاطيرلاياليم: غربي آلمانيياداکي ايقتيصادي اينکيشاف شرقي آلمانيياني ايچينه آليب هضم ائتدي. قوزئي آذربايجاندا بئله بير ايمکان وار مي؟ او زامان شعارلار يئرينه آلمانلار کيمي بيرليگين آلتياپيسيني عقلي پلاندا اولوشدورماق لازيم، خيال دونياسيندا دئييل. 

  ديپلوماسيده نه لري دانيشيب، نه لري داها سونرا دانيشاجاغيميزي بيلمه لي یيک. ديپلوماتيک ساواشين سيلاحلي موجاديله دن داها چتين اولدوغونو بيلمه لي یيک. بو گون گونئي آذربايجانين دا تاريخي ستاتوسو بوتؤو آذربايجان اوغرونا موباريزه آپاراجاق ياپيدا و ايمکاندا دئييلدير. او زامان بو او دئمکدير کي، بوتؤو آذربايجان سياسي بير سورون دئييل، مدني بير سوروندور. اوزون وعده ده مدني پلانداکي چاليشمالار بوتؤو آذربايجان مسئله سيني سياسي اولقويا چئويره بيلر. هر بير سياسي داورانيشين آرخاسيندا ايقتيصادي ايمکان، سوسيو-پسيکولوژيک دستک و اولوسلارآراسي اورتامين اورتاق گؤروشو دورسا گرک. بوتون بو وئريلردن يولا چيخاراق بوتؤو آذربايجان ايدئياسي نين نه قوزئيده، نه ده گونئيده سياسي بير سورون اولماديغي گؤرونمکده دير. بوتؤو آذربايجان مسئله سيني سياسي سورون اولاراق گؤرنلر اولوسلارآراسي رأيين، داخيلي شرطلرين نه آنلاما گلديگيني بيلمه ين ماجراچيلاردير. البتته کي، هر بير حرکتده ماجراچيلار دا اولار، آنجاق ماجرا بيريکميش ميللي ائنئرژيني بوشونا خرجله مکدن باشقا بير شئيه خيدمت ائتمز. غرب دؤولتلري نين آناياسالارينداکي ائتنيک حاق آنلاييشي و BMT- نين مرامنامه سينده کي "ميللي حاق" مفهومو گونئي آذربايجانداکي ميللي اويانيشا اؤزو-اؤزلوگونده دستک وئرمکده دير. بو سببدن ده گونئي آذربايجان ميللي مسئله سي نين اولوسلارآراسي ايليشکيلره داشينماسي بير او قدر ده چتينليکلرله راستلانماياجاق، يئتر کي، گونئي آذربايجانين سياسي شخصييتلري اولوسلارآراسي موناسيبتلر حاققيندا بيلگي الده ائده بيليب و خياللارا گؤره دئييل، رئاليته لره گؤره داورانسينلار.  

          قوزئي آذربايجانین بايراغي BMT-ده و دونيادا باشقا بير اؤلکه نين وارليغيني تمثيل ائتمکده دير. 8 ميليون قوزئي آذربايجان اينساني عومومييتله بو بيرلشمه يه حاضير مي؟ قوزئي آذربايجانين پرئزيدئنتي بونا نه دئيير؟ قوزئي آذربايجانين BMT-ده کي تمثيلچيسي بوتون دونيايا اعلان ائتمه دي مي کي، ايراندا هر شئي، او جومله دن اينسان حاقلاري دا يئرلي- يئرينده دير؟ او زامان واختي يئتيشمه ميش بير ايدئياني حياتا کئچيرمک چاباسي سادجه بوشونا بير امک دئييل، هم ده او ايدئيانين هئچ بير زامان حياتا کئچمَيه جَگينه شرایط یاراتماقدیر. آيريجا ايران کيمي قدار بير موحيطده يئنييئتمه لريميزين، گنجلريميزين بوشونا اؤلومونه، جاسوسلوق آدي ايله ازيلمه لرينه و بلکه ده موقاويمتلري نين قيريليب عومومييتله بو يولدان چکيلمه لرينه سبب اولا بيلر. يعني مسئولييت داشيييريقسا، گئرچکلري درک ائديريکسه او زامان "قوزئي آذربايجانين بايراغيني گونئيده قالديرين!" دئيه تلقينده و تبليغاتدا بولونماماليييق. هر هانسي بير حرکتده بايراق مسئله سي هئچ بير زامان سورون اولماميشدير. سورون اولان دوشونجه مسئله سيدير. دوشونجه لر يئتيشديکدن و دونيا شرطلري حاضير اولدوقدان سونرا بايراق بيرجه هفته يه ده حاضيرلانا بيلر. نئجه کی قوزئی آذربایجاندا دا او شکیلده اولدو. روس ایمپراتورلوغو داغیلار-داغیلماز بایراق دا اورتایا چیخدی. ندن؟ چونکو قوزئیین آیدینلاری داها اؤنجه نیسبی حاضیرلیق آپارمیشدیلار. عکسيک اولان اونسور بايراق دئييل بيزيم داوادا. عکسيک اولان شئي ميللي دوشونجه ني توپلومون بوتون طبقه لري نين درينليگينه داشيماقدير. هله تجروبه قازانماق يولوندا اولان گونئي آذربايجان ميللي حرکتيني مسئولييتسيزليگيميزين ديشيندا "قوزئيين بايراغيني اوردا- بوردا قالديرين"- دئمه ميزله ميللتين عاقيبتيني نئجه بير تهلوکه يه سوروکله مه ميزي آنلاماليييق. 

          گونئي آذربايجاندا "آذربايجان بير اولسون، مرکزي تبريز اولسون" - دئين اينسانلار دا آذربايجانين بولوندوغو دورومو آنلامادان، يالنيز حيسسيياتا قاپيلميش اينسانلاردير. حيسسييات زيان وئرمه ديگي موددتجه گؤزلدير، لاکين سياسي موباريزه ده ضرر وئرير. چونکو مرکزين تبريز اولماسي ايله باغلي موباريزه حاقدا هم قوزئيده، هم ده گونئيده ائکونوميده، دئموکراسيده، اولوسلارآراسي موناسيبتلرده چوخ ايشلر گؤرمک لازيم. بئله بير سوال سوراليم: بيز شعارلار اوغرونا گنجلريميزي فدا ائتمه لي یيک، يوخسا مشخص بير هدف اوغرونا بيلينجلنديرمه لي و ايستيقامتلنديرمه لي یيک؟ چونکو بو گون گونئي آذربايجان اوغرونا موباريزه سياسي بير حرکت ايکن، بوتؤو آذربايجان اوغرونا وئريلن شعارلار گونوموز آچيسيندان ماجرادان باشقا بير شئي دئييلدير.  

             مرکز تبريز اولان بوتؤو آذربايجان مسئله سي اورتا دوغونون و دونيانين سياسي و ايقتيصادي موناسيبتلريني دييشديره جکدير. بونا ايسه آذربايجان قايناقلي چوخ گوج لازيمدير کي، بو گون بيز دئمک اولار کي، اوندان تامامي ايله محروموق. بو کيمي شعارلار آذربايجانين غربده کي  دستگينه سون وئره بيلر. ندن؟ چونکو بوتؤو آذربايجان مسئله سي ائله مؤوضوعدور کي، بؤيوک دؤولتلرين ده چيخارلاري ايله حسابلاشماق لازيم اولاجاق. سادجه بيزيم حاضيرليغيميز يئترلي دئييل، اولوسلارآراسي موحيط ده حاضير اولماليدير. اؤز آنا ديلينده بير جومله ني دوغرو-دوروست يازا بيلمه يَن بير خالقين بو قدر بؤيوک بير مسئله ني اولوسلارآراسينا آنلادا بيله جگي اينانيلير اولاراق گؤرونمور. او زامان اؤنجه اؤز آنا ديلينده يازيب اوخوماغي اؤيرنسين، دوشونجه لريني تورکلشديرسين، نه ايسته ديگيني اؤنجه ائنينه-بويونا آنلاسين، سونرا بوتؤولوکدن دانيشسين. بو گون باکيدا بئله، بوتؤو آذربايجان ايدئالينا اينانان اينسانلار زيندانلاردا ايکن، يا دا يوخسوللوق ايچينده قيوريليب دورماقدا ايکن، بئله بير مؤوضوعنو سياسي گوندم اولاراق سانماق جهالتدن باشقا بير شئي دئييلدير. گونئي آذربايجانداکي ميللي-اينقيلابي ائنئرژيني بو کيمي آوانتورالار بوشلوغا دوشورمکدن باشقا هئچ بير شئيه خيدمت ائتمه یه جه ییک.

          بو گونکو ايمکان و گئرچکليگي نظره آلاراق "گونئي آذربايجان مرکزلي پوليتيکا"  اوزَرينه تئوريک، ايدئولوژيک سرمايه ياتيرماق لازيم. شعارلار دا بونا گؤره ترتيب ائديلمه ليدير.  بیر فرانسیز آتا سؤزونده دئییلدیگی کیمی "اونجه گولله نی آتیب صونرا هدفه توشلامامالییق، اؤنجه هدفه توشلاییب صونرا گولله نی آتمالییق"

  26.05.2007 

    Güntay Cavanşir

Güneydə Quzeyin bayrağını qaldırmaq doğrudur mu?

I bölüm

            İstər daxili, istərsə xarici şərtlərin gəlişməsi və dəyişməsi ilə Güney Azərbaycandakı milli hərəkət siyasi evrəsinə yüksəlmə istiqamətindədir. Realistik bir politika izləməyən hər hansı bir hərəkət nə daxildə, nə də xaricdə özünə müttəfiq tapar. Uluslararası ilişkilər xəyallar və ideallar əsasında qurulmur, gerçəkliklər əsasında qurulur. Bütöv Azərbaycan məsələsi uluslararasının gerçəyi deyildir. Güney Azərbaycandakı milli mübarizənin də gerçəkliyi deyildir. Bütöv Azərbaycan üçün Quzey Azərbaycanın nə  iqtisadi imkanları, nə sosial psikolojik durumu, nə də demokratik qapasitəsi buna hazırdır. Almaniyanı xatırlayalım: Qərbi Almaniyadakı iqtisadi inkişaf Şərqi Almaniyanı içinə alıb həzm etdi. Quzey Azərbaycanda belə bir imkan var mı? O zaman şüarlar yerinə almanlar kimi birliyin altyapısını əqli planda oluşdurmaq lazım, xəyal dünyasında deyil.

Diplomasidə nələri danışıb, nələri daha sonra danışacağımızı bilməliyik. Diplomatik savaşın silahlı mücadilədən daha çətin olduğunu bilməliyik. Bu gün Güney Azərbaycanın da tarixi statusu Bütöv Azərbaycan uğruna mübarizə aparacaq yapıda və imkanda deyildir. O zaman bu o deməkdir ki, Bütöv Azərbaycan siyasi bir sorun deyil, mədəni bir sorundur. Uzun vədədə mədəni plandakı çalışmalar Bütöv Azərbaycan məsələsini siyasi olquya çevirə bilər. Hər bir siyasi davranışın arxasında iqtisadi imkan, sosio-psikolojik dəstək və uluslararası ortamın ortaq görüşü dursa gərək. Bütün bu verilərdən yola çıxaraq Bütöv Azərbaycan ideyasının nə Quzeydə, nə də Güneydə siyasi bir sorun olmadığı görünməkdədir. Bütöv Azərbaycan məsələsini siyasi sorun olaraq görənlər uluslararası rəyin, daxili şərtlərin nə anlama gəldiyini bilməyən macəraçılardır. Əlbəttə ki, hər bir hərəkətdə macəraçılar da olar, ancaq macəra birikmiş milli enerjini boşuna xərcləməkdən başqa bir şeyə xidmət etməz. Qərb dövlətlərinin anayasalarındakı etnik haqq anlayışı və BMT-nin məramnaməsindəki “milli haqq” məfhumu Güney Azərbaycandakı milli oyanışa özü-özlüyündə dəstək verməkdədir. Bu səbəbdən də Güney Azərbaycan milli məsələsinin uluslararası ilişkilərə daşınması bir o qədər də çətinliklərlə rastlanmayacaq, yetər ki, Güney Azərbaycanın siyasi şəxsiyətləri uluslararası münasibətlər haqqında bilgi əldə edə bilib və xəyallara görə deyil, realitələrə görə davransınlar.

            Quzey Azərbaycanın bayrağı BMT-də və dünyada başqa bir ölkənin varlığını təmsil etməkdədir. 8 milyon Quzey Azərbaycan insanı ümumiyətlə bu birləşməyə hazır mı? Quzey Azərbaycanın prezidenti buna nə deyir? Quzey Azərbaycanın BMT-dəki təmsilçisi bütün dünyaya elan etmədi mi ki, İranda hər şey, o cümlədən insan haqları da yerli-yerindədir? O zaman vaxtı yetişməmiş bir ideyanı həyata keçirmək çabası sadəcə boşuna bir əmək deyil, həm də o ideyanın heç bir zaman həyata keçməyəcəyinə şərait yaratmaqdır. Ayrıca İran kimi qəddar bir mühitdə yeniyetmələrimizin, gənclərimizin boşuna ölümünə, casusluq adı ilə əzilmələrinə və, bəlkə də, müqavimətlərinin qırılıb ümumiyətlə bu yoldan çəkilmələrinə səbəb ola bilər. Yəni məsuliyət daşıyırıqsa, gerçəkləri dərk ediriksə o zaman “Quzey Azərbaycanın bayrağını Güneydə qaldırın!” deyə təlqində və təbliğatda bulunmamalıyıq. Hər hansı bir hərəkətdə bayraq məsələsi heç bir zaman sorun olmamışdır. Sorun olan düşüncə məsələsidir. Düşüncələr yetişdikdən və dünya şərtləri hazır olduqdan sonra bayraq bircə həftəyə də hazırlana bilər. Necə ki, Quzey Azərbaycanda da o şəkildə oldu. Rus imperatorluğu dağılar-dağılmaz bayraq da ortaya çıxdı. Nədən? Çünkü Quzeyin aydınları daha öncə nisbi hazırlıq aparmışdılar. Əksik olan ünsür bayraq deyil bizim davada. Əksik olan şey milli düşüncəni toplumun bütün təbəqələrinin dərinliyinə daşımaqdır. Hələ təcrübə qazanmaq yolunda olan Güney Azərbaycan Milli Hərəkətini məsuliyətsizliyimizin dışında “Quzeyin bayrağını orda-burda qaldırın”- deməmizlə millətin aqibətini necə bir təhlükəyə sürükləməmizi anlamalıyıq.

            Güney Azərbaycanda “Azərbaycan bir olsun, mərkəzi Təbriz olsun”- deyən insanlar da Azərbaycanın bulunduğu durumu anlamadan, yalnız hissiyata qapılmış insanlardır. Hissiyat ziyan vermədiyi müddətcə gözəldir, lakin siyasi mübarizədə zərər verir. Çünkü mərkəzin Təbriz olması ilə bağlı mübarizə haqda həm Quzeydə, həm də Güneydə ekonomidə, demokrasidə, uluslararası münasibətlərdə çox işlər görmək lazım. Belə bir sual soralım: Biz şüarlar uğruna gənclərimizi fəda etməliyik, yoxsa konkret bir hədəf uğruna bilincləndirməli və istiqamətləndirməliyik? Çünkü bu gün Güney Azərbaycan uğruna mübarizə siyasi bir hərəkət ikən, Bütöv Azərbaycan uğruna verilən şüarlar günümüz açısından macəradan başqa bir şey deyildir.

           Mərkəz Təbriz olan Bütöv Azərbaycan məsələsi Orta Doğunun və dünyanın siyasi və iqtisadı münasibətlərini dəyişdirəcəkdir. Buna isə Azərbaycan qaynaqlı çox güc lazımdır ki, bu gün biz demək olar ki, ondan tamamı ilə məhrumuq. Bu kimi şüarlar Azərbaycanın Qərbdəki dəstəyinə son verə bilər. Nədən? Çünkü Bütöv Azərbaycan məsələsi elə mövzudur ki, böyük dövlətlərin də çıxarları ilə hesablaşmaq lazım olacaq. Sadəcə bizim hazırlığımız yetərli deyil, uluslararası mühit də hazır olmalıdır. Öz ana dilində bir cümləni doğru-dürüst yaza bilməyən bir xalqın bu qədər böyük bir məsələni uluslararasına anlada biləcəyi inanılır olaraq görünmür. O zaman öncə öz ana dilində yazıb oxumağı öyrənsin, düşüncələrini türkləşdirsin, nə istədiyini öncə eninə-boyuna anlasın, sonra bütövlükdən danışsın. Bu gün Bakıda belə, Bütöv Azərbaycan idealına inanan insanlar zindanlarda ikən, ya da yoxsulluq içində qıvrılıb durmaqda ikən, belə bir mövzunu siyasi gündəm olaraq sanmaq cəhalətdən başqa bir şey deyildir. Güney Azərbaycandakı milli-inqilabi enerjini bu kimi avanturalar boşluğa düşürməkdən başqa heç bir şeyə xidmət etməz.

            Bu günkü imkan və gerçəkliyi nəzərə alaraq “Güney Azərbaycan Mərkəzli Politik Davranış” üzərinə teorik, ideolojik sərmayə yatırmaq lazım. Şüarlar da buna görə tərtib edilməlidir. Bir Fransız ata sözündə deyildiyi kimi “Öncə gülləni atıb sonra hədəfə tuşlamamalıyıq, öncə tuşlayıb sonra gülləni atmalıyıq.”

26.05.2007