Aydın Mədətoğlu
Ümumtürk tarixində Başqurdların da özünəməxsus
yeri vardır. Başqurd Türkləri istər Hun, istər
Qızıl Orda İmperatorluqlarında, istər Qazan
Xanlığında, istərsə də müstəqillik mübarizəsində
ön mövqedə olmuşlar.
Qədim Türklər, o cümlədən də Başqşurdlar Ruhun
əbədiliyinə inandıqlarından onlara görə, insan
ölüncə onun Xeyir Ruhu bir quş kimi Göyə -
Tanrının yanına uçur. Bu anlamda "Uçmaq" qədim
Türklərdə "Cənnət" mənasında işlənmişdir.
Klassik Türk ədəbiyyatında belə uzun müddət
"Uçmaq" və "Tamuğ" (Damu) Cənnət və Cəhənnəmin
sinonimi kimi işlənmişdir.
Türklərdə tək Tanrı anlayışı çox qədimdən mövcud
olmasına baxmayaraq Başqurd Türkləri buna hələ X
əsrdə belə ulaşa bilməmişdilər. Başqurdlar ən
böyük Məbudun Göydə olması ilə yanaşı müxtəlif
məbudlara inanırdılar. XIII əsrdən əvvəl
Başqurdlar arasında xristian missionerlər
tərəfindən yayılmağa başlayan xristian dini belə
geniş vüsət almamış, Bulqarlar vasitəsilə
Başqurdlar İslam dinini qəbul etmişdilər. Qızıl
Orda İmperatorluğu dövründə Başqurdların İslam
dinini qəbul etməsi tamamlanmışdır.
Hələ X əsrdə Peçeneklər Macarlar və Bulqarlarla
yanaşı, Başqurdların da Balkanlara qədər
yayılmasında mühüm rol oynamışlar. Bu dövrdə
digər Türklərlə yanaşı Başqurdlar da İstanbul və
Solanikə qədər irəliləmiş və bu birləşmiş,
qaynayıb-qarışmış Türklər İstanbul-Roma yolunu
öz nəzarətlərinə götürmüşdülər. Bəzi Başqurdlar
hətta Hələbə qədər gəlib çıxmış və burada Hənəfi
məzhəbini mənimsəmək üçün təhsil almışlar. Bu
haqda orta əsrin məşhur tarixçisi Yaqut Həməvi
özünün məşhur "Mucəm ul-buldan" əsərində geniş
məlumat verir. Yaqut Həməvinin məlumatına görə,
bu Hələbdə təhsil almağa gələn Başqurdlar
xristian Macarıstanda Macar kralının təbəəsi
olan müsəlmanlardır. Onlar buraya (Hələbə) fiqh
elmini öyrənmək üçün gəlirdilər və
məmləkətlərinə dönüncə xalqın onlara etibar
edəcəyi və din işlərini onlara tapşıracaqlarını
onların öz dilindən qələmə almışdır (Bax: Yakut,
Mucəm ul-buldan, I, Beyrut 1955, səh. 323).
Tədqiqatçıların yazdığına görə, Macarıstandan
olan bu müsəlman Başqurdlar bir əsr daha
Macarıstanda yaşamış, "Macar kralının basqısı
ilə İslamiyyət artıq qeyb olmuşdur... Macarlar
arasında Kuman və b. Türk qövmləri yanında
Başqırdların bulunduğuna dair... bu qeyd
diqqətəşayandır" (Bax: Prof.Dr. Osman Turan,
Türk Cihan Hakimiyyeti Mefkuresi Tarihi, cilt 2,
səh. 192).
Bəlli olduğu kimi, Qızıl Orda dövlətində bir çox
ərazilər "Ulus"dan ibarət idi ki, bu
"Ulus"lardan biri də "Başqurd Ulusu" idi. Qızıl
Orda İmperatorluğu parçalandıqdan sonra bugünkü
Tatarıstan, Çuvaşıstan, Udmurt (Vot), Mari
(Çirmiş) Muxtar Cümhuriyyətləri, Simbirsk,
Penza, Perm, Vyatka, Hijni-Hovqorod, Samara,
Saratov (Sarı Tav), Caritsin (Sarı - Tin),
Tambov və Ryazan vilayətləri ilə yanaşı bugünkü
Başqurdustan Cümhuriyyətinin ərazisi də Qazan
Xanlığına (1437-1552) daxil idi. Qazan
Xanlığında bir çox Türk, Fin-Uqor boyları ilə
yanaşı Başqurd Türkləri də Ruslara qarşı
müharibələrdə yaxından iştirak etmişdilər. Lakin
Rusların Qazan Xanlığını məğlub edərək onun
ərazilərini, o cümlədən də Başqurdustanı da
işğal etdikdən sonra bir çox Türklərlə yanaşı
Başqurd Türkləri də Rusların əsarəti altına
düşdü. Təqribən 450 illik rus assimilyasiya
siyasətinə baxmayaraq bölgə Türkləri, o cümlədən
də Başqurdlar öz Milli Kimliklərini qoruyub
saxlaya bilmiş, zaman-zaman ruslara qarşı birgə
mübarizə aparmışlar. Belə ki, Başqurdlar hələ
Murad Sultan, daha sonra isə İbrahim Sultan
dövründə hətta Ukraynalılar və Don Kazakları ilə
birgə rus çarı I Pyotra qarşı ittifaq bağlayaraq
mübarizə aparmışlar. Bölgə Türklərinin rus
müstəmləkəçiliyinin basqısı altında günümüzə
qədər öz Milli Kimliklərinin qorunub
saxlanmasında Başqurd və Tatar
milliyyətçilərinin əvəzsiz xidmətləri olmuşdur.
1905-ci il inqilabı, xüsusilə 1917-ci il
fevral-burjua inqilabından sonra Rus İmeriyası
daxilindəki Türklər, o cümlədən də Başqurdlar öz
milli müstəqillikləri uğrunda birgə mübarizəyə
başladılar. Bütün bu mübarizələr sonradan siyasi
və hüquqi müstəviyə keçirildi. İmperiya
daxilində olan bütün müsəlman Türklər bu
inqilabdan ruhlanaraq açıq mübarizəyə qalxdılar.
Artıq 7 May 1917-ci ildə Moskvada "Rusiya
Müsəlmanlarının Ümumi Qurultayı"nda Rusiyanın
federallaşması və Türk Muxtariyyatlarının
yaradılması haqqında qərar qəbul edildi və
"Rusiya Müsəlmanları Mərkəzi Şurası" yaradıldı.
Bu Qurultayda Başqurdlar 50 nümayəndə ilə təmsil
olunmuş və Qurultayın qərarına müvafiq olaraq
Başqurdustanda Muxtariyyat və ərazi məsələlərini
həll etmək üçün bir nümayəndə heyəti müəyyən
etmişdilər. Bu heyət Orenburqda 20 iyul 1917-ci
ildə ilk Başqurd Qurultayının keçirilməsinə nail
olmuşdu. Bu ilk Başqurd Qurultayında
Başqurdların doğu və güney-doğu sərhədlərindəki
Türk uruğları ilə birləşərək Muxtariyyat
yaratmaq, əski Başqurd ordusunun bərpa olunması
və çar hökuməti tərəfindən zəbt edilmiş
Orenburqdakı Başqurd Ordu binalarının, park və
bağlarının, məscid və karvansaralarının geri
qaytarılması barədə Kerenski hökuməti ilə
danışıqlar aparılması üçün Zəki Vəlidovun (Zəki
Vəlidi Toğan - A.M) rəhbərliyi altında bir
heyətin Peterburqa göndərilməsi haqqında qərar
qəbul edilmişdi. Bu nümayəndə heyəti ruslar
tərəfindən zəbt edilmiş tarixi binalarının
özlərinə qaytarılmasına nail olmuşdular. Bu
münasibətlə mənalı həyatını öz xalqının,
bütövlükdə çar Rusiyasının zülmü altında inləyən
Türklərin qurtuluşuna həsr edən, Başqurd
Türklərinin o dövrdəki lideri, Əlimərdan Bəy
Topçubaşov və Məmməd Əmin Rəsulzadənin yaxın
dostu və silahdaşı, sonradan böyük tədqiqatçı
alim kimi tanınan Zəki Vəlidi Toğan özünün
məşhur "Xatirələr" adlı əsərində göstərir ki:
"Bu binaların bizə qaytarılmasının xalqımızın
(Başqurdların - A.M) nəzərində əhəmiyyəti böyük
idi. Bu, Başqurdların qəsb olunmuş haqlarının
qaytarılmasının başlanğıcı idi" (Bax: Prof. Zəki
Vəlidi Toğan, "Xatirələr", Türküstan və digər
müsəlman Doğu Türklərinin milli varlıq və kültür
mücadilələri, İstanbul, 1969, səh. 171).
28 Avqust 1917-ci ildə Urfada keçirilən İkinci
Başqurd Qurultayı 23 dekabr 1917-ci ildə
keçiriləcək "Rusiya Müəssislər Məclisi"nə
seçilmiş nümayəndələri təsdiq etdi. Lakin bəlli
olduğu kimi artıq mərkəzdə bolşeviklər
hakimiyyəti zəbt edərək "Rusiya Müəssislər
Məclisi"ni də qapatmışdı. Kerenski hökumətini
devirdikdən sonra bolşeviklər Rusiyadakı məhkum
millətlərin istiqlal haqlarını tanımaq haqqında
bir deklarasiya elan etdilər. Başqurd Mərkəzi
Şurası bunu müzakirə edərək Sovetləri tanımamaq
haqqında bəyanat vermiş, 29 noyabr 1917-ci ildə
Başqurdustanın Muxtariyyatını "Kiçik
Başqurdustan Cümhuriyyəti" adı ilə elan etmiş,
milli hökumət yaratmış, milli ordunu
formalaşdırmağa başlamış, hüquqşünas Yunus
Bekovu hökumət başçısı, Zəki Vəlidovu isə daxili
və hərbi işlər müdiri təyin etmişdi. Bu dövr
Kiçik Başqurdustanın ərazisi 75500 kv.km,
əhalisi isə 1 milyon 260 min nəfər idi. Gələcək
plana görə batı Qazaxıstan və əhalisinin yarıdan
çoxunun Türk olduğu Orenburq Kazaklarının da bu
Cümhuriyyətə daxil olması və Orenburq şəhərinin
də bu Cümhuriyyətin paytaxtı olması nəzərdə
tutulmuşdu. Başqurd xalqına böyük həyəcan və
sevinc doğuran bu Muxtariyyat elanını alqışlayan
Başqurd milli şairləri olan Seyidgiray Maqaz və
Şeyxzadə Babiç o dövrdə bir çox şeirlər həsr
etmişlər. Həhayət 20 dekabr 1917 - 4 yanvar
1918-ci ildə keçirilən Üçüncü Başqurdustan
Qurultayı Başqurdustan Müəssislər Məclisini
təsdiq etdi və beləliklə də Başqurdustan
Muxtariyyatını qanuniləşdirdi. Müəssislər
Məclisi rəsmi hökumət təşkil edərək daxili və
hərbi işlər müdürlüyü, maliyyə, maarif,
əkinçilik nazirlikləri təsis etdi və nazirləri
müəyyənləşdirib təsdiq etdi.
Lakin böyük mücadilə aparmaqlarına baxmayaraq
həm bolşeviklər və həm də Ağ qvardiyaçılara
qarşı vuruşan Başqurdlar nəhayət sovetlərlə iş
birliyi qurmağa qərar vermiş və beləliklə də
bolşeviklər talan və yağma edilən Başqurd
kəndlərinin bərpası üçün Başqurdların könlünü
almaq və xüsusilə öz məkrli siyasi planlarını
həyata keçirmək məqsədi ilə Sovet Hazirlər
Şurasının təqdim etdiyi rəy əsasında Lenin və
Stalin avans olaraq Başqurdlara 150 milyon rubl
verməyi və daha sonra əlavə kömək də ediləcəyi
haqqında qərar qəbul etmişdi. Başqurdları
içəridən dağıtmağa, "Kommunist hücrələri",
"Füqəra Komitələri" yaratmağa xidmət edən bu
qərarlar və onların icrası Lenin və Stalinin
gizli agentləri vasitəsilə həyata keçirildi.
Belə ki, Peterburqda vəziyyət gərginləşəndə Ağ
qvardiya generalı Yudeniçə qarşı vuruşmaq üçün
Lenin, Trotski və Stalin Zəki Vəlidiyə müraciət
edərək bir piyada və bir süvari Başqurd alayı
göndərməyi tələb edirlər. Lenin hətta
Başqurdların bolşevik inqilabına sədaqətinin
bununla ölçüləcəyini Zəki Vəlidiyə xüsusi olaraq
bildirmiş, Zəki Vəlidi də müqaviləyə sadiq
qalaraq hər iki alayı tam hazır vəziyyətə
gətirərək Peterburqa göndərmişdi. Trotskinin
əmri ilə Ukrayna cəbhəsindən də iki piyada və
iki süvari Başqurd alayı Pskov cəbhəsinə və
Peterburqa göndərilmişdi. Yudeniçlə döyüşdə 11
minlik Başqurd alayları misilsiz qəhrəmanlıqlar
göstərmiş, Yudeniç üzərində qələbəni təmin
etmişdilər. Bu qələbədən sonra Başqurd
alaylarından ehtiyat edən və onların bir gün
silahlarını sovetlərə qarşı çevirə
biləcəklərindən qorxuya düşən bolşevik
rəhbərləri onların bir qismini Hovqorod
vilayətindəki Muravyev Qışlağına, digər qismini
isə başqa bölgələrə göndərərək Başqurd ordusunu
parçalayırlar. Bolşevik rəhbərlərinin gizli
planları, Lenin və Stalinin Baqşurd ordusunu
səpələyib başqa ordu bölmələrinə qatma əmri
vəziyyəti daha da gərginləşdirir. Bolşeviklər
gücləndikcə Başqurdlarla olan müqavilənin
şərtlərini pozmağa başlayırlar. Bu arada Buxara
əmirini məhv etmək və Türküstanda bolşevik
hakimiyyətini qurmaq məqsədi ilə Lenin və
Trotski Zəki Vəlidovdan Başqurd alaylarını
Buxaraya göndərmək üçün razılıq əldə etməyə
çalışırlar. Bu münasibətlə Zəki Vəlidi
"Xatirələr"ində geniş məlumat verərək göstərir
ki: "Partiya katiblərindən Stasova mənə Buxara
məsələsi ilə bağlı Leninlə görüşməlisiniz
-dedi... Görüşdük. Görüşmə qısa sürdü... Bu
danışıqlar Leninlə ilk səmimiyyətsiz danışıq
olmuşdu. Məndə Leninə qarşı əvvəlcə bəslədiyim
hörmətdən əsər-əlamət qalmamışdı" (Bax: Zəki
Vəlidi Toğan, "Xatirələr").
Sovetlərlə əlaqədən sonra Başqurdustan
Cümhuriyyətinin başçısı təyin edilmiş Haris
Yumaqulov Moskvaya çağırıldığından İnqilab
Komitəsi 25 fevral 1920-ci ildə Zəki Vəlidovu
Başqurdustan Sovet Cümhuriyyətinin başçısı təyin
edir. Sonradan bundan da ehtiyat edərək Leninin
tapşırığı ilə Stalin Zəki Vəlidovu Moskvaya
dəvət edərək Kremldə öz nəzarətlərində saxlamağa
çalışır, onu görəvləndirərək Müsəlman Sovet
Cümhuriyyətlərinin Konstitusiyasını və Milli
məsələlərə dair təkliflər planı hazırlamaq
tapşırılır. Leninin adına yazılan və əsərlərinə
daxil edilən Milli məsələlərə dair əksər fikir
və mülahizələr məhz Zəki Vəlidi Toğana
məxsusdur.
Bu dövrdə Lenin və Stalin tərəfindən
Başqurdlarla bağlanan 1919-cu il müqaviləsinin
şərtləri dəyişdirilir və Başqurdustana yarım
Muxtariyyat statusu verilərək RSFSR-in tərkibinə
daxil edilir. Bu hadisədən sonra Zəki Vəlidov
Lenin, Stalin və digər bolşevik yetkililərinin
məkrli niyyətlərini anlayaraq sovetlərə qarşı
Türküstanda və daha sonra xaricdə mübarizə
aparır. Bu dövrdən başlayaraq günümüzədək
Başqurdustan bir Muxtar Respublika kimi Rusiya
Federasiyasının subyektinə çevrilir.
Sovet İmperatorluğu dağıldıqdan sonra Tatar və
Başqurd Muxtar Respublikalarının birləşib
Tatar-Başqurd Cümhuriyyəti adı altında müstəqil
fəaliyyət göstərməsinə təşəbbüslər olsa da bu
hələ gerçəkləşməyib. Lakin Sovet dövründəkindən
fərqli olaraq bu Türk Respublikaları bir çox
siyasi və iqtisadi müstəqilliklər əldə etmişlər.
Bu gün Rusiya Federasiyasının Avropa hissəsinin
İdil-Ural bölgəsində Tatarıstan, Çuvaş və
Başqurdustan adlı üç Muxtar Türk Cümhuriyyəti
gələcəyə inamla addımlayır. Bu bölgə çox qədim
bir Türk yurdudur. Bölgədə tarixən Hun, Uz,
Qıpçaq, Peçenek, Bulqar və onların davamçıları
olan Tatar, Çuvaş və Başqurdlar birgə dövlətlər
qurmuş, yüksək mədəniyyət yaratmışlar. Bu gün
İdil-Ural bölgəsinin ikinci mühüm Türk Muxtar
Cümhuriyyəti olan Başqurdustanın ərazisi 143600
kv.km, əhalisi 4,5 milyon nəfərdir. Əhlisinin 3
milyonu şəhərlərdə, 1,5 milyonu kəndlərdə
yaşayır. Başqurd Türklərinin xeyli hissəsi
müəyyən tarixi səbəblərdən Respublikadan kənarda
yaşayırlar. Respublika ərazisində Başqurdlarla
yanaşı Tatarlar, Çuvaşlar və Ruslar da yaşayır.
Ölkədə ildə təqribən 50 milyon ton neft, 4
milyard kub.m təbii qaz istehsal edilir.
Respublika sənayesinin əsasını neft-kimya
sənayesi təşkil edir. Ölkədə kömür, mis, qızıl,
xrom və s. çıxarılır. Kənd təsərrüfatı da xeyli
inkişaf etmişdir.
23 dəfə oxunub
